Zaniedbanie emocjonalne często trudno rozpoznać.
Nie dlatego, że jego skutki są niewielkie.
Raczej dlatego, że często nie chodzi o coś konkretnego, co się wydarzyło, lecz o coś ważnego, czego przez dłuższy czas brakowało.
Dziecko szuka pocieszenia i spotyka się z niewielką reakcją.
Chce dzielić się swoją radością, ale pozostaje niezauważone.
Albo wcześnie uczy się, że uczucia i potrzeby innych mają więcej miejsca niż jego własne.
Takie doświadczenia mogą pojawić się również w rodzinach, w których rodzice kochają swoje dzieci i troszczą się o nie. Przeciążenie emocjonalne, depresja, przewlekły stres czy ograniczona dostępność emocjonalna mogą sprawić, że dziecko z częścią swoich przeżyć wielokrotnie pozostaje samo.
Czym jest zaniedbanie emocjonalne?
Zaniedbanie emocjonalne oznacza powtarzający się brak odpowiedniej uwagi emocjonalnej, responsywności i wsparcia.
Nie oznacza to, że rodzice muszą być uważni i dostępni w każdej chwili. W żadnej relacji nie ma pełnego dostrojenia przez cały czas. Rodzice bywają zmęczeni, zestresowani albo czasem reagują inaczej, niż dziecko w danym momencie potrzebuje.
Znaczenia nabiera to wtedy, gdy przez dłuższy czas w relacji wielokrotnie brakuje miejsca na emocjonalne doświadczenia dziecka.
Nie chodzi przy tym tylko o pocieszenie w trudnych chwilach.
Zainteresowanie radością i ciekawością dziecka, jego granicami, jego zdecydowanym „nie” oraz rozwijającą się samodzielnością również jest częścią emocjonalnego wsparcia.
Dlaczego zaniedbanie emocjonalne tak trudno rozpoznać?
Często łatwiej pamiętać coś, co się wydarzyło, niż coś, czego wielokrotnie brakowało.
Być może nie było jawnej przemocy.
Nie było ciągłego poniżania.
Nie ma jednej sytuacji, o której można powiedzieć: to był ten moment.
Być może dziecko miało zapewnione dobre warunki materialne.
A jednak czegoś mogło brakować.
Zainteresowania jego wewnętrznym światem.
Dostępności emocjonalnej.
Pocieszenia.
Ochrony.
Miejsca na własne potrzeby i granice.
Dlatego pytanie o zaniedbanie emocjonalne pojawia się czasem dopiero w dorosłym życiu – kiedy człowiek zauważa, że pewne trudności powtarzają się w jego relacjach i codziennym funkcjonowaniu.
Jak może wyglądać zaniedbanie emocjonalne w dzieciństwie?
Zaniedbanie emocjonalne może przyjmować bardzo różne formy.
Rodzic może być fizycznie obecny, a jednocześnie emocjonalnie trudno dostępny.
W innej rodzinie na pierwszym miejscu mogą znajdować się osiągnięcia, funkcjonowanie albo to, aby „nie sprawiać problemów”.
Dziecko może mieć zapewnioną opiekę, ale rzadko ktoś naprawdę interesuje się tym, jak się ono czuje.
Niektórzy rodzice sami są bardzo obciążeni.
Matka doświadczająca depresji lub silnego przeciążenia może być tak pochłonięta własnym cierpieniem, że ma ograniczoną możliwość odpowiadania na potrzeby dziecka.
Ojciec może odpowiedzialnie troszczyć się o rodzinę, a jednocześnie pozostawać emocjonalnie trudno dostępny.
W innych rodzinach dziecko bardzo wcześnie staje się rozsądne, bezproblemowe albo pomocne.
Zauważa, kiedy rodzice są wyczerpani.
Stara się nie być dodatkowym obciążeniem.
Czasami wcześnie zaczyna nawet przejmować emocjonalną odpowiedzialność za innych.
Jednocześnie rozwija przy tym określone umiejętności.
Obserwuje.
Wyczuwa nastroje.
Dostosowuje się.
Uczy się podtrzymywać relację.
Jak zaniedbanie emocjonalne może przejawiać się w dorosłym życiu?
Nie istnieje jeden typ osobowości, który rozwija się w wyniku zaniedbania emocjonalnego.
Ludzie w różny sposób odpowiadają na swoje doświadczenia.
Można jednak zauważyć pewne obszary, w których pojawiają się podobne trudności.
W relacjach
Być może bardzo mocno orientujesz się na to, czego potrzebuje druga osoba.
Unikasz konfliktów.
Bierzesz na siebie dużo odpowiedzialności.
Albo trudno Ci doświadczać relacji partnerskiej jako relacji naprawdę opartej na równości, ponieważ to Ty bierzesz na siebie większą część odpowiedzialności.
W kontakcie ze sobą
Własne potrzeby mogą wydawać się niepewne.
Granice bywają zauważane dopiero późno.
Przyjmowanie pomocy może być trudne.
Albo własne przeciążenie staje się widoczne dopiero wtedy, kiedy bardzo dużo energii zostało już wykorzystane.
W podejmowaniu decyzji i kierowaniu własnym życiem
Decyzje mogą kosztować dużo energii.
Długo się wahasz.
Albo po podjęciu decyzji wielokrotnie zaczynasz ją ponownie analizować.
Być może zasadniczo wiesz, czego chcesz – ale kiedy decyzja dotyczy również innych ludzi, pozostanie przy niej staje się trudniejsze.
To ważne rozróżnienie.
Własne potrzeby i pragnienia nie muszą być nieobecne.
Trudniejsze może być podążanie za nimi wtedy, gdy pojawia się relacja z drugim człowiekiem.
Dlaczego uwaga tak często kieruje się na zewnątrz?
Z perspektywy NARM interesuje nas nie tylko to, co dzisiaj sprawia trudność.
Przyglądamy się również temu, jaki sens określone sposoby przystosowania mogły mieć wcześniej.
Dla dziecka relacja ma fundamentalne znaczenie.
Jeśli rodzic jest emocjonalnie mało dostępny, uważne obserwowanie, kiedy kontakt jest możliwy, może być ważnym sposobem przystosowania.
Jeżeli matka szybko czuje się przeciążona, dziecko może nauczyć się bardzo wcześnie rozpoznawać jej nastrój.
Jeśli jego własne potrzeby wielokrotnie spotykają się z niewielką odpowiedzią, bezpieczniejsze może stać się ich wycofywanie.
Z czasem mogą z tego rozwinąć się również cenne zdolności.
Empatia.
Wrażliwość.
Odpowiedzialność.
Umiejętność uważnego dostrzegania innych ludzi.
Dbanie o relacje i podtrzymywanie więzi.
Nie chodzi więc o to, aby traktować te zdolności jak problem.
Możemy natomiast zainteresować się kolejnym pytaniem:
Ile miejsca obok drugiej osoby ma również to, co moje?
Jaka jest różnica między zaniedbaniem emocjonalnym a przemocą psychiczną?
Zaniedbanie emocjonalne i przemoc psychiczna mogą się ze sobą łączyć, a granice pomiędzy nimi nie zawsze są jednoznaczne. W literaturze można spotkać również pojęcia przemocy emocjonalnej oraz krzywdzenia emocjonalnego.
W przypadku zaniedbania emocjonalnego uwagę kierujemy przede wszystkim na to, czego w relacji z dzieckiem wielokrotnie brakowało.
Może to być dostępność emocjonalna, zainteresowanie, pocieszenie, ochrona, wsparcie czy miejsce na własne potrzeby i granice.
W przypadku przemocy psychicznej częściej mamy do czynienia z powtarzającymi się zachowaniami, które ranią, zawstydzają, kontrolują, zastraszają lub podważają zaufanie człowieka do własnego postrzegania i odczuwania.
W rzeczywistych relacjach jedno może występować obok drugiego.
Dziecko może doświadczać zaniedbania emocjonalnego, a jednocześnie być zawstydzane, kontrolowane czy odrzucane.
Rozróżnienie tych doświadczeń może jednak pomóc lepiej zrozumieć własną historię i to, jak wpływa ona na dzisiejsze relacje.
→ Czytaj również: Skutki przemocy psychicznej
Jak NARM może wspierać osoby, które doświadczyły zaniedbania emocjonalnego?
W NeuroAffective Relational Model (NARM™) uwaga nie jest skierowana wyłącznie na przeszłość.
Przeszłość może pomóc nam zrozumieć pewne zależności.
Jednocześnie szczególnie interesuje nas to, jak ta historia przejawia się dzisiaj.
Co dzieje się, kiedy zauważasz własne pragnienie?
Jak to jest wyrazić swoją granicę?
Co się zmienia, kiedy druga osoba ma inne zdanie?
Jak to jest podjąć decyzję dla siebie?
I równie ważne:
Co już dzisiaj Ci się udaje?
Gdzie potrafisz pozostać przy sobie?
W jakich relacjach doświadczasz większej równości?
Gdzie możesz zauważać własne potrzeby i jednocześnie pozostawać w kontakcie z innymi?
Zmiana nie musi oznaczać, że masz stać się mniej empatyczny czy mniej uważny na innych.
Może raczej oznaczać, że pojawia się więcej możliwości.
Zauważyć własne pragnienie i wnieść je do relacji.
Poczuć granicę i ją wyrazić.
Podjąć decyzję i pozostać przy niej, również wtedy, gdy ktoś inny zdecydowałby inaczej.
Przyjąć wsparcie.
Dzielić odpowiedzialność.
Albo doświadczać, że własna prawda nie staje się prawdziwa dopiero wtedy, kiedy ktoś z zewnątrz ją potwierdzi.
Z czasem może pojawić się więcej swobody i możliwości wyboru.
Nie pomiędzy mną albo drugim człowiekiem.
Lecz w możliwości pozostawania w kontakcie ze sobą, kiedy jestem w relacji z drugim człowiekiem.
To, co własne, nie zniknęło.
Z ważnych powodów mogło nauczyć się pozostawać bardziej w tle.
Dzisiaj może stopniowo pojawiać się doświadczenie, że własne potrzeby, granice, decyzje i żywotność mogą mieć więcej miejsca.
Nie zamiast relacji.
Lecz w relacji.
Najczęstsze pytania o zaniedbanie emocjonalne
Czy zaniedbanie emocjonalne jest traumą?
Zaniedbanie emocjonalne może być częścią traumy rozwojowej, ale nie u każdego człowieka prowadzi do takich samych konsekwencji.
Znaczenie mają między innymi czas trwania i intensywność doświadczeń, kontekst relacyjny oraz to, czy dziecko mogło otrzymywać wsparcie i emocjonalną odpowiedź w innych ważnych relacjach.
Czy rodzice mogą zaniedbywać emocjonalnie dziecko, mimo że je kochają?
Tak.
Rodzice mogą kochać swoje dziecko, a jednocześnie z powodu własnego przeciążenia, trudności psychicznych, stresu czy własnych doświadczeń relacyjnych mieć ograniczoną dostępność emocjonalną.
Dla dziecka znaczenie ma to, jakie doświadczenia w relacji były rzeczywiście możliwe.
Jak zaniedbanie emocjonalne może przejawiać się u dorosłych?
Możliwymi sygnałami są trudności w kontakcie z własnymi potrzebami i granicami, długie wahanie się przy podejmowaniu decyzji, silna orientacja na innych, przejmowanie nadmiernej odpowiedzialności czy trudności w budowaniu relacji opartych na większej równości.
Takie doświadczenia mogą mieć również inne przyczyny i same w sobie nie świadczą o tym, że ktoś doświadczył zaniedbania emocjonalnego.
Jeśli odnajdujesz w tym część własnego doświadczenia
Jeśli szukasz nie tylko wyjaśnienia, ale chcesz również zobaczyć, jak zaniedbanie emocjonalne może dzisiaj przejawiać się w relacjach, podejmowaniu decyzji i kontakcie z własnymi potrzebami, tutaj opisuję szerzej moją perspektywę terapeutyczną:
→ Zaniedbanie emocjonalne – kiedy to, co własne, nie mogło znaleźć swojego miejsca w relacji
→ Zaniedbanie emocjonalne – kiedy to, co własne, nie mogło znaleźć swojego miejsca w relacji
Rafael Prentki
Terapeuta traumy relacyjnej NARM™
Berlin · Wrocław · online
