Stres zna prawie każdy. Czasem jest głośny i wyraźny – przyspieszone bicie serca, napięcie, zniecierpliwienie. Ale często działa po cichu. Towarzyszy nam, nawet jeśli prawie go nie zauważamy.
Może pojawić się rano, gdy myśli biegną szybciej niż ciało. Podczas pracy, gdy oddech staje się płytszy, a uwaga nieustannie kieruje się ku kolejnym zadaniom. Gdy telefon wibruje i niemal automatycznie po niego sięgamy. Albo wtedy, kiedy nawet w czasie wolnym trudno naprawdę odpocząć.
Stres może przybierać różne formy: ciągłej gotowości, potrzeby kontroli, pośpiechu albo cichego poczucia, że wciąż trzeba robić więcej. Z czasem taki sposób funkcjonowania może stać się tak znajomy, że przestajemy go zauważać.
Może znasz to doświadczenie: stajesz się szybki, choć nikt cię nie pogania. Uśmiechasz się, a jednocześnie czujesz zmęczenie. Masz chwilę wolnego, ale coś w tobie nadal pozostaje w ruchu.
Czasem dopiero w spokojniejszym momencie zauważamy, jak wiele napięcia było z nami przez cały dzień.
Kiedy ciało reaguje
Kiedy życie stawia przed nami wymagania, ciało odpowiada. Stajemy się bardziej czujni, uwaga się wyostrza, mięśnie mogą się napiąć, serce przyspieszyć.
Ta aktywacja sama w sobie nie jest problemem. Pomaga nam działać, reagować, podejmować decyzje i radzić sobie z tym, co dzieje się wokół nas.
Trudniej staje się wtedy, gdy gotowość utrzymuje się długo albo kiedy trudno zauważyć moment, w którym napięcie nie jest już potrzebne.
Organizm może pozostawać w gotowości, nawet kiedy sytuacja się zmieniła.
Nie oznacza to, że ciało reaguje „źle”. Możemy raczej z ciekawością zauważyć, co podtrzymuje tę gotowość i co dzieje się z nami, kiedy próbujemy zwolnić.
Czasem samo zauważenie tego, co jest obecne – napięcia, zmęczenia, potrzeby działania czy trudności w zatrzymaniu się – tworzy odrobinę więcej przestrzeni.
Gdy budzą się stare role
Stres nie zawsze dotyczy wyłącznie tego, co wydarza się teraz.
W trudniejszych momentach mogą pojawiać się również dobrze znane sposoby funkcjonowania.
Może to być rola silnego, który nie potrzebuje przerwy. Osoby, która zawsze troszczy się o innych. Kogoś, kto wszystko kontroluje albo próbuje przewidzieć, co może się wydarzyć.
Czasem trudno powiedzieć „nie”, choć czujemy przeciążenie. Innym razem odpoczynek wywołuje niepokój, a brak działania szybko uruchamia myśli o tym, co jeszcze należałoby zrobić.
Takie sposoby funkcjonowania nie pojawiły się bez powodu. Często pomagały nam zachować relację, przynależność albo poczucie bezpieczeństwa.
Dlatego nie chodzi o to, żeby je usuwać.
Możemy raczej zacząć zauważać, kiedy pojawiają się dzisiaj i czy nadal są jedyną dostępną odpowiedzią.
Czasem długotrwałe napięcie wiąże się również z tym, czego nauczyliśmy się w relacjach – jak pozostawać blisko innych, jak traktować własne potrzeby i co robimy, kiedy kontakt staje się trudny lub niepewny.
Więcej o tym, jak doświadczenia w relacjach mogą wpływać na nasze dorosłe życie, piszę na stronie Trauma relacyjna.
Stres i utrata kontaktu ze sobą
Pod wpływem stresu uwaga naturalnie kieruje się ku temu, co pilne.
Trzeba odpowiedzieć. Zdecydować. Rozwiązać problem. Zdążyć.
W takich momentach możemy coraz mniej zauważać siebie.
Zamiast wybierać – reagujemy.
Zamiast sprawdzać, czego potrzebujemy – działamy.
Zamiast zauważyć zmęczenie – wykonujemy kolejne zadanie.
Nie oznacza to jednak, że kontakt ze sobą znika.
Czasem staje się po prostu mniej dostępny pod warstwą napięcia, myśli i dobrze znanych sposobów radzenia sobie.
I właśnie tutaj może pojawić się coś ważnego: moment, w którym zauważamy nie tylko stres, ale również siebie w stresie.
Co dzieje się ze mną, kiedy jestem pod presją?
Co wtedy robię?
Co trudno mi poczuć albo dopuścić?
I czego właściwie potrzebuję?
Nie musimy od razu znać odpowiedzi. Już sama możliwość pozostania przez chwilę przy tych pytaniach może zmienić sposób, w jaki jesteśmy ze sobą.
Nie tylko „jak się uspokoić”
Kiedy doświadczamy stresu, często chcemy przede wszystkim, żeby zniknął.
Próbujemy się uspokoić, rozluźnić albo „wziąć w garść”.
Czasem pomaga spacer, odpoczynek, ruch, rozmowa z kimś bliskim czy chwila bez kolejnych bodźców. Warto korzystać z tego, co rzeczywiście nam służy.
Ale czasem stres powraca mimo odpoczynku.
Wtedy interesujące może być nie tylko pytanie:
„Jak mogę się uspokoić?”
ale również:
„Co dzieje się ze mną, kiedy pojawia się napięcie?”
Być może natychmiast zaczynam działać.
Może próbuję wszystko kontrolować.
Może trudno mi poprosić o pomoc.
Albo odpoczynek szybko wywołuje poczucie winy.
Takie momenty mogą mówić o czymś więcej niż o samym stresie. Pokazują sposób, w jaki nauczyliśmy się pozostawać w kontakcie ze sobą i ze światem.
Małe chwile wyboru
Zmiana nie zawsze zaczyna się od wielkich decyzji.
Czasem zaczyna się od krótkiego momentu, w którym zauważamy własną automatyczną reakcję.
Telefon wibruje – i przez sekundę nie sięgamy po niego.
Ktoś czegoś od nas chce – i zanim odpowiemy „tak”, zauważamy własną reakcję.
Kończymy pracę – i orientujemy się, że ciało nadal zachowuje się tak, jakby trzeba było działać.
Nie chodzi o to, żeby w takich chwilach reagować „prawidłowo”.
Ważniejsza może być sama możliwość zauważenia:
mam reakcję, ale nie jestem tylko tą reakcją.
Pomiędzy impulsem a działaniem może powoli pojawiać się trochę więcej miejsca na wybór.
Przykład – kiedy pojawia się trochę więcej przestrzeni
Tomasz, 42 lata, wraca wieczorem do domu. Za nim pełny dzień – terminy, maile, telefony.
Odkłada telefon, coś gotuje i siada.
Dopiero wtedy zauważa, że mimo zakończonego dnia nadal jest napięty. W głowie pojawia się kolejna rzecz, którą mógłby jeszcze zrobić.
Przez moment nic z tym nie robi.
Zauważa zmęczenie.
Pierwszym impulsem jest ponownie sięgnąć po telefon. Tym razem dostrzega również ten impuls.
I przez chwilę pozostaje tam, gdzie jest.
Nie wydarzyło się nic spektakularnego. Stres nie zniknął.
Pojawiło się jednak coś nowego: odrobina przestrzeni pomiędzy tym, co automatyczne, a tym, co Tomasz może wybrać.
Kiedy stres spotyka nasze doświadczenia z relacji
Dla niektórych osób napięcie wiąże się przede wszystkim z ilością obowiązków albo trudną sytuacją życiową.
Dla innych stres szybko dotyka czegoś bardziej osobistego.
Czy mogę odmówić?
Czy mogę kogoś rozczarować?
Czy wolno mi odpocząć?
Czy mogę potrzebować pomocy?
Co się stanie, jeśli pokażę, czego chcę?
Wtedy obecna sytuacja może spotykać się z doświadczeniami, które znamy znacznie dłużej.
W NARM™ interesuje nas nie tylko historia tych doświadczeń, lecz przede wszystkim to, jak wpływają one na sposób, w jaki jesteśmy ze sobą dzisiaj.
Nie próbujemy usuwać reakcji, które kiedyś miały ważną funkcję. Z ciekawością przyglądamy się temu, co dzieje się teraz – napięciu, emocjom, myślom, wewnętrznym konfliktom i temu, czego człowiek pragnie dla siebie.
Więcej o tym podejściu możesz przeczytać na stronie Metoda NARM™.
Co może stać się możliwe w terapii
Czasem własne sposoby radzenia sobie ze stresem są wystarczające. Innym razem zauważamy, że mimo odpoczynku czy zmiany warunków pewne napięcie powraca.
W terapii nie musimy wtedy natychmiast próbować go zmniejszać.
Możemy wspólnie przyglądać się temu, co pojawia się właśnie teraz.
Co uruchamia napięcie?
Jak traktujesz siebie, kiedy je czujesz?
Co dzieje się, kiedy pojawia się potrzeba odpoczynku, granicy albo wsparcia?
I czego chciałbyś dla siebie, gdyby nie trzeba było automatycznie reagować w znany sposób?
W takim kontakcie może stopniowo pojawiać się nowe doświadczenie: niekoniecznie życie bez stresu, ale większa możliwość pozostawania przy sobie również wtedy, kiedy stres jest obecny.
Stres nie musi być jedyną rzeczą, którą czujemy
Stres jest częścią życia.
Nie każdą aktywację trzeba regulować i nie każde napięcie oznacza, że dzieje się z nami coś złego.
Możemy jednak stawać się coraz bardziej ciekawi tego, jak reagujemy, kiedy robi się trudno.
Czasem właśnie tam zaczynamy zauważać coś, czego wcześniej prawie nie było widać: własne granice, zmęczenie, potrzeby, emocje albo pragnienie większej przestrzeni.
Zmiana nie zawsze oznacza, że stres znika.
Czasem oznacza, że obok stresu pojawia się również więcej nas samych.
Wsparcie i towarzyszenie
Towarzyszę osobom, które doświadczają długotrwałego stresu, napięcia lub przeciążenia i chcą lepiej rozumieć, co dzieje się z nimi w takich momentach.
Pracuję w podejściu NARM™ – online oraz stacjonarnie.
Rafał Prentki – terapeuta traumy relacyjnej NARM™
Kontakt do mnie
Kiedy warto poszukać dodatkowej pomocy
Jeśli pojawiają się silne lub utrzymujące się objawy fizyczne, napady paniki, poważne problemy ze snem, długotrwałe wyczerpanie albo inne niepokojące objawy, warto również skonsultować się z lekarzem lub odpowiednim specjalistą.
Rafał Prentki – terapeuta traumy relacyjnej NARM™
